Niektóre szczepy wirusów HPV – wirusów brodawczaka ludzkiego – tak zwane szczepy onkogenne, ponad 30 lat temu okazały się przyczyną raka szyjki macicy u kobiet. Harald zur Hausen za to odkrycie został uhonorowany nagrodą Nobla z medycyny w 2008 r., wraz z odkrywcami wirusa HIV – Françoise Barré-Sinoussi i Luc Montagnier.
 
Rak szyjki macicy jest drugą co do częstości przyczyną śmierci kobiet na świecie. Szczególnie często dotyczy kobiet zakażonych HIV. W 1992 r. rak szyjki macicy został wpisany na listę chorób definiujących AIDS.

Wprowadzenie w latach 50. testu Papanicolaou zmniejszyło, w krajach rozwiniętych, śmiertelność powodowaną rakiem szyjki macicy o ponad 70%. Ten test jest klasycznym przykładem wysoce skutecznych działań w zakresie zdrowia publicznego, mimo braku wiedzy o przyczynach choroby.

Odkrycie głównych typów HPV powodujących występowanie zmian nowotworowych umożliwiło stworzenie szczepionki.

25 lipca w czasopiśmie The Lancet opublikowano wyniki badania przeprowadzonego wśród 9 000 szczepionych kobiet w wieku 15 – 25 lat, które otrzymały szczepionkę zapobiegającą zakażeniom onkogennymi typami 16 i 18 HPV. Wykazano, że po 3 latach od zakończenia szczepień częstość zmian nowotworowych powodowanych tymi typami HPV zmniejszyła się o 93%, a przy okazji częstość zmian powodowanych przez szczepy onkogenne, których nie zawierała szczepionka zmniejszyła się o 53% w porównaniu z kobietami, które szczepionki nie otrzymały.

Obecnie szczepionka zalecana jest dziewczętom i młodym kobietom mającym od 11 do 26 lat, które nie rozpoczęły jeszcze życia seksualnego. Karin B. Michels i Harald zur Hausen uważają, że wprawdzie dzięki szczepieniu kobiet ulegnie zmniejszeniu częstość występowania raka szyjki macicy w ciągu kilku dziesięcioleci, jednakże tak wąska grupa docelowa nie zmniejszy rozprzestrzeniania się wirusa. Zdaniem tych uczonych jedyną skuteczną drogą dla zahamowania rozprzestrzeniania się HPV jest szczepienie drugiej połowy populacji aktywnej seksualnie: chłopców i mężczyzn. W badaniach klinicznych prowadzonych wśród 10 – 15-letnich chłopców wykazały odpowiedź immunologiczną podobną do tej, którą uzyskano u dziewcząt, co potwierdza skuteczność szczepionki u mężczyzn.

Ponad 40 lat temu wykorzeniono na świecie ospę prawdziwą dzięki światowemu programowi szczepień. Częstość zakażeń HPV u kobiet 14 – 60-letnich, wynosząca od 25 do 60%, i podobna wśród mężczyzn, jest większa, niż kiedykolwiek była częstość zakażeń wirusem ospy, co czyni zahamowanie zakażeń HPV jeszcze bardziej istotnym. Onkogenne szczepy HPV nie powodują tylko raka szyjki macicy u kobiet, ale też raka odbytu, przyczyniają się też do wielu przypadków raka penisa, jamy ustnej i gardła, które częściej występują u mężczyzn. Szczepionka zapobiegająca zakażeniom 4 typami onkogennych wirusów HPV zarejestrowana jest do stosowania u chłopców w kilku krajach, w tym w Meksyku, Australii i niektórych krajach Europy. Producent szczepionki stara się o jej rejestrację do stosowania u mężczyzn w kolejnych krajach.

Autorzy zdają sobie sprawę, że w tej chwili cena szczepionki jest dość wysoka, ale zwiększenie grup docelowych dla szczepień mogłoby przyczynić się do obniżenia tych kosztów.

Michels i zur Hausen konkludują, że to wprawdzie kobiety są odpowiedzialne za antykoncepcję od czasu jej wprowadzenia, ale eradykacja przenoszonych w kontaktach seksualnych onkogennych wirusów powinna być realizowana wspólnie przez kobiety i mężczyzn, co może być osiągnięte w ciągu kilku dziesięcioleci.

1. Paavonen J i wsp. Efficacy of human papillomavirus (HPV)-16/18 AS04-adjuvanted vaccine against cervical infection and precancer caused by oncogenic HPV types (PATRICIA): final analysis of a double-blind, randomised study in young women. Lancet, 2009;374:301-14.
2. Michels KB, zur Hausen H. HPV vaccine for all. Lancet 2009;374:268-70.

oprac. dr n. med. Dorota Rogowska-Szadkowska
data aktualizacji: 18 sierpnia 2009
 

[2009-07-EDU-1022]