Dlaczego kobiety, szczególnie będące w ciąży, powinny zrobić test na HIV?
Spośród trzech dróg przenoszenia zakażenia HIV dwie dotyczą kobiet: 1) przenoszenie HIV w następstwie kontaktów seksualnych oraz 2) z zakażonej HIV matki na jej dziecko. Trzecia, czyli przenoszenie zakażenia poprzez krew, też może dotyczyć kobiet, jeśli przyjmują narkotyki w iniekcjach.
Kobiety biologicznie są bardziej wrażliwe na zakażenie HIV, niż mężczyźni. Badania prowadzone w wielu krajach wskazują, iż zakażenie HIV przenosi się 2 – 4 razy łatwiej z mężczyzny na kobietę, niż z kobiety na mężczyznę. Szczególnie narażone na zakażenie są kobiety młode, a to z powodu niedojrzałości narządów płciowych i mniejszej produkcji śluzu. Największe ryzyko przeniesienia zakażenia HIV, jeśli zakażony jest mężczyzna, wiąże się z kontaktami analnymi. Kontakty oralne też nie są zupełnie bezpieczne, szczególnie wówczas, kiedy dojdzie do kontaktu błony śluzowej jamy ustnej z nasieniem.
Wszelkie choroby przenoszone drogą płciową (na które kobiety są także bardziej podatne, niż mężczyźni), stany zapalne narządów płciowych dodatkowo zwiększają ryzyko zakażenia HIV. Wiele chorób przenoszonych drogą płciową przebiega u kobiet bez objawów klinicznych, co znacznie utrudnia ich rozpoznanie i leczenie.
Większej wrażliwości na zakażenie HIV sprzyja także nierówność płci oraz kulturowe i społeczne normy dotyczące seksualności. Ograniczenia dostępu do edukacji i rzetelnych informacji zwiększają ryzyko zakażenia HIV u kobiet.
W 2006 r. zakażenia HIV rozpoznano w Polsce u 750 osób, w tym u 171 kobiet, co stanowiło 22,8% nowych zakażeń. Ale w czterech województwach odsetek kobiet był większy. W województwie lubelskim kobiety stanowiły 58,3% przypadków, w opolskim – 45,5%, świętokrzyskim – 44,4%, w podlaskim – 40,0% [1]. W większości przypadków nie podano informacji o drodze przeniesienia zakażenia HIV. Jednak od lat liczba osób podających przyjmowanie narkotyków w iniekcjach ulega zmniejszeniu, wzrasta natomiast liczba osób zakażonych w następstwie kontaktów heteroseksualnych. Zdarzają się przypadki, w których kobieta została zakażona HIV przez swojego pierwszego i jedynego partnera seksualnego.
Przeniesienie HIV z matki na dziecko możliwe jest podczas ciąży, porodu, a także w następstwie karmienia piersią. Najczęściej dochodzi do tego w czasie porodu (75%), znacznie rzadziej przed trzecim trymestrem ciąży (10%), a 10 – 15% zakażeń dzieci jest konsekwencją karmienia ich piersią przez zakażone matki. Przed wprowadzeniem profilaktyki zmniejszającej ryzyko przeniesienia zakażenia HIV z matki na dziecko, odsetek takich zakażeń wynosił w Europie 15 – 20%, w USA 16 – 30%, w Afryce 25 – 40% i 13 – 48% w Azji Południowo-Wschodniej [2].
Przenoszenie zakażenia HIV z matki na dziecko (zakażenia wertykalne dzieci) nie powinno się zdarzać. Od 1994 r. wiadomo, że podawanie tylko jednego leku kobiecie ciężarnej (AZT, zydowudyny) wyraźnie zmniejsza ryzyko transmisji wertykalnej [3]. W późniejszych latach wykazano, że elektywne cesarskie cięcie (cięcie przed rozpoczęciem się akcji porodowej) zmniejsza to ryzyko jeszcze bardziej [4]. Obecnie wiadomo, że także inne leki antyretrowirusowe mogą być skutecznie stosowane w profilaktyce zakażeń wertykalnych [5].
Jeśli kobieta zakażona HIV jest świadoma swojego zakażenia, w czasie ciąży przyjmuje leki antyretrowirusowe, a ciąża jest rozwiązana poprzez elektywne cięcie cesarskie, to wówczas ryzyko zakażenia HIV jest mniejsze od 1%. Praktycznie kobiety świadome swojego zakażenia, otrzymujące profilaktykę zakażeń wertykalnych rodzą, zdrowe dzieci. Jednak w Polsce ciągle rodzą się dzieci zakażone HIV. Według danych Państwowego Zakładu Higieny w 2008 r. zakażenie HIV rozpoznano u 12 dzieci matek zakażonych HIV, a u 4 dzieci rozpoznano AIDS [6]. W Polsce zakażenia wertykalne u dzieci rozpoznawane są późno, średnio powyżej 2 roku życia, często na etapie znacznego zaawansowania choroby [7]. Tak późne rozpoznania dotyczą dzieci matek, które nie wiedziały o swoim zakażeniu HIV.
Dla zwiększenia częstości rozpoznawania zakażeń HIV u kobiet ciężarnych i zapobieżenia transmisjom wertykalnym zespół ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego opracował rekomendacje dotyczące zapobiegania perinatalnej transmisji HIV, opublikowane na początku 2009 r. [8]. (pełny tekst rekomendacji dostępny jest na stronie internetowej PTG: http://www.ptgzg.pl/wp-content/uploads/2008/12/rekomendacjepmtct-hivptg.pdf). Zgodnie z tymi zaleceniami ginekolog powinien każdej swojej pacjentce planującej ciążę lub będącej na początku ciąży proponować wykonanie testu w kierunku obecności przeciwciał anty-HIV.
Kobiety nie powinny czuć się dotknięte propozycją wykonania takiego testu. Jak już wspominano, w Polsce też zdarzają się sytuacje, kiedy kobiety nabywają zakażenie od swojego pierwszego i jedynego partnera seksualnego. Zakażenie HIV przez wiele lat (średnio 10) może przebiegać bez żadnych objawów klinicznych. Wykonywane badania laboratoryjne też zwykle nie wykazują żadnych nieprawidłowości. Dlatego kobiety, tak jak i mężczyźni, przez wiele lat mogą nie być świadomi swojego zakażenia.
Ponieważ istnieją ogromne szanse na urodzenie zdrowego dziecka przez kobietę zakażoną HIV, warto – dla własnej wiedzy – zrobić taki test. Urodzenie zdrowego dziecka możliwe jest tylko wówczas, kiedy kobieta jest świadoma swojego zakażenia, a w czasie ciąży pozostaje pod opieką zarówno ginekologa, jak i specjalisty zajmującego się terapią osób zakażonych HIV. Lista ośrodków zajmujących się terapią osób zakażonych dostępna jest na stronie internetowej www.cd4.pl, a także na stronie internetowej Krajowego Centrum ds. AIDS – www.aids.gov.pl.
Test najlepiej jest wykonać w jednym z ponad 20 istniejących w Polsce Punktów Konsultacyjno-Diagnostycznych. Badanie nie wymaga skierowania, wykonywane jest bezpłatnie, a także – co bardzo ważne – anonimowo. Anonimowość sprawia, iż informacja o wykonaniu badania, a także o jego wyniku, nie będzie mogła „wyciec” z placówki, w której badanie było wykonywane.
W takich Punktach odbywa się zawsze rozmowa przed testem, w czasie której można oszacować własne ryzyko zakażenia HIV, ale także dowiedzieć się więcej o możliwościach zapobiegania zakażeniu w przyszłości. Rozmowy przeprowadzane są przez lekarzy lub psychologów, którzy są kompetentni w poradnictwie dotyczącym HIV/AIDS. Niezbędne są dwie wizyty w takich Punkcie. Jedna w celu przeprowadzenia rozmowy przed testem i pobrania krwi na badanie i druga – w celu odebrania wyniku testu. W żadnym z Punktów informacje o wynikach nie są przekazywane przez telefon.
Lista Punktów Konsultacyjno-Diagnostycznych wraz z adresami i godzinami przyjęć znajduje się także na stronie internetowej Krajowego Centrum ds. AIDS.
dr n. med. Dorota Rogowska-Szadkowska
data aktualizacji: lipiec 2009 r.
Piśmiennictwo:
1. Nitka A, Rosińska M, Janiec J. AIDS i zakażenia HIV w 2006 roku. Przegl Epidemiol 2008;62:357-68.
2. Thorne C, Newell M-L. Mother-to-child transmission of HIV infection and its prevention. Curr HIV Res 2003;1:447-62.
3. Connor EM, Sperling RS, Gelber R i wsp., for the Pediatric AIDS Clinical Trials Group Protocol 076 Study Group. Reduction of maternal-infant transmission of human immunodeficiency virus type 1 with zidovudine treatment. N Engl J Med 1994;331:1173-80.
4. The European Mode of Delivery Collaboration. Elective cesarean section versus vaginal delivery in prevention of vertical HIV-1 transmission: a randomized clinical trial. Lancet 1999;353:1035-9.
5. Volmink J, Siegfried N, van der Merwe L, Brocklehurst P. Antiretrovirals for reducing the risk of mother-to-child transmission of HIV infection. Cochrane Database Systematic reviews 2007, Issue 1. Art. No.: CD003510.
6. Zakażenia HIV i zachorowania na AIDS w Polsce w 2008 roku. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego, Państwowy Zakład Higieny, Zakład Epidemiologii www.pzh.gov.pl/oldpage/epimeld/hiv_aids/index.htm.
7. Dobosz S, Marczyńska M, Szczepańska-Putz M, Popieliska J, Ołdakowska A. Zakażenie HIV u dzieci w Polsce – zaawansowanie kliniczne choroby w momencie rozpoznania. Med. Wieku Rozwoj 2007;11,(2 cz. 1):167-71.
8. Niemiec T, Kotarski J, Radowicki S, Horban A, Marczyńska M, Dębski R. Rekomendacje zespołu ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego w zakresie zapobiegania perinatalnej transmisji HIV z dnia 24.10.2008r. Ginekol Pol 2009;80:59-62.
[2009-07-EDU-1022]
