HIV i leczenie przeciwwirusowe a nerki
Jak zbudowane są nerki?
Nerki są podstawowym elementem układu wydalniczego (moczowego).
Większość ludzi ma dwie nerki o wielkości: długość: 11-12 cm, szerokość: 5-7,5 cm i grubość: 2,5-4 cm, które są położone w jamie brzusznej, w przestrzeni zaotrzewnowej, po jednej po każdej stronie kręgosłupa.
Podstawową jednostką morfologiczno-czynnościową nerki jest nefron (w każdej nerce jest średnio 1,5 mln nefronów). Każdy nefron składa się z kłębuszka nerkowego i cewek. Kłębuszki nerkowe to takie filtry, które usuwają z organizmu „złe” substancje (np. mocznik), a zatrzymują „dobre” (np. białka).
Jaka jest funkcja nerek?
- Usuwanie zbędnych, szkodliwych produktów przemiany materii poprzez produkcję moczu2. Regulacja poziomu elektrolitów we krwi: głównie sodu, potasu, wapnia i fosforanów.
- Regulacja poziomu pH płynów naszego ciała.
- Wytwarzanie hormonów: reniny - pomagającej w regulacji ciśnienia krwi oraz erytropoetyny - "rozkazującej" szpikowi kostnemu, by rozpoczął produkcję krwinek czerwonych
- Przemiana witaminy D z formy nieaktywnej w aktywną (witamina ta jest niezbędna dla prawidłowej budowy kości).
- Bez prawidłowej funkcji nerek organizm zatruwa się własnymi, zbędnymi i szkodliwymi produktami materii. Pojawia się stan zwany niewydolnością nerek.
Jakie są najczęstsze przyczyny uszkodzenia nerek?
Najczęstsze przyczyny uszkodzenia nerek to:
- zapalenie nerek
- cukrzyca (choroba, w której wzrasta poziom glukozy we krwi)
- nadciśnienie tętnicze (prawidłowe skurczowe ciśnienie tętnicze krwi waha się między 90 a 140 mm Hg, ciśnienie rozkurczowe między 60 a 90 mm Hg)
- leki
Wszystkie te czynniki mogą doprowadzić do zaburzenia funkcji nerek.
Zapalenie nerek może mieć charakter pierwotny lub wtórny, czyli wynikający z innych chorób lub czynników toksycznych.
Nieleczona lub nieprawidłowo leczona cukrzyca oraz nadciśnienie tętnicze doprowadzają do uszkodzenia naczyń krwionośnych i następowego uszkodzenia nerek.
Jakie są schorzenia nerek u osób zakażonych HIV?
U 30-60% osób zakażonych HIV dochodzi do uszkodzenia nerek.
Najczęściej obserwowana jest ostra niewydolność nerek (nagły stan, który upośledza funkcję nerek), której przyczyną może być posocznica, toksyczne działanie leków lub narkotyków oraz utrata płynów, np. w przebiegu biegunki.
Może również dojść do przewlekłego kłębuszkowego zapalenia nerek określanego jako nefropatia związana z HIV (HIVAN) . Choroba ta zdarza się rzadko, ale predysponowane są do niej osoby stosujące narkotyki dożylne oraz czarnoskórzy Afrykanie. HIV nefropatia może pojawić się na każdym etapie zakażenia HIV. Prowadzi do rozwoju zespołu nerczycowego, a następnie do schyłkowej niewydolności nerek – średnio po około 6 miesiącach (niewydolność nerek to stan, w którym nerki nie spełniają swojej funkcji i bez leczenia doprowadza do śmierci).
W chwili pojawienia się leków antyretrowirusowych rokowanie w HIV nefropatii poprawiło się, dlatego rozpoznanie HIV nefropatii zgodnie z obowiązującymi standardami jest bezwzględnym wskazaniem u osób wcześniej nieleczonych do szybkiego rozpoczęcia leczenia antyretrowirusowego.
Czy leki antyretrowirusowe mogą być toksyczne dla nerek?
Niekiedy leki antyretrowirusowe mogą również być przyczyną uszkodzenia nerek.
W przebiegu leczenia tenofowirem może dojść do rozwoju tzw. zespołu Fanconiego, a następnie do niewydolności nerek. Choć powikłanie to zdarza się rzadko, osoby leczone tenofowirem powinny okresowo kontrolować czynność nerek. Inne leki, takie jak np. antybiotyki aminoglikozydowe, wankomycyna, amfoterycyna B, gancyklowir i itp., stosowane w leczeniu chorób oportunistycznych u osób zakażonych HIV, także mogą u niektórych pacjentów doprowadzić do uszkodzenia nerek.
Niektóre leki antyretrowirusowe z grupy inhibitorów proteazy mogą z być kolei przyczyną kamicy nerkowej, polegającej na powstawaniu złogów (tzw. kamieni) w drogach moczowych. Dotyczy to indynawiru (obecnie już nie stosowany) oraz atazanawiru. Pacjenci leczeni tymi lekami powinni pić duże ilości płynów.
Jak należy monitorować funkcję nerek?
Każdy pacjent zakażony HIV leczony i nieleczony antyretrowirusowo powinien mieć regularnie ocenianą pracę nerek.
Aby ocenić funkcje nerek należy wykonać następujące badania:
- poziom kreatyniny (i/lub mocznika) (jest to proste niedrogie badanie krwi)
- obliczyć klirens kreatyniny (odpowiadający współczynnikowi filtracji kłębuszkowej). Im mniejszy klirens, tym funkcja nerek jest gorsza.
- badanie ogólne moczu (obecność białka, cukrów, ketononów, może świadczyć o upośledzeniu funkcji nerek)
- badania obrazowe (np. badanie ultrasonograficzne - USG)
- poziom fosforanów (u osób leczonych Vireadem)
W przypadku stwierdzenia nieprawidłowości należy ustalić przyczynę zmian i rozpocząć leczenie. Nieleczone choroby nerek mogą doprowadzić do niewydolności nerek, z powodu której pacjent musi zostać poddany dializoterapii i będzie wymagał przeszczepu nerki.
Jak stosować leki antyretrowirusowe u osób z niewydolnością nerek?
Leki antyretrowirusowe z grupy nukleozydowych i nukleotydowych inhibitorów odwrotnej transkryptazy (tenofowir, didanozyna, lamiwudyna, emtrycytabina, zydowudyna) wymagają zmniejszenie dawki u osób z nieprawidłową funkcją nerek. Dawkowanie ustala się w zależności od wyliczonego klirensu kreatyniny.
Dr Elżbieta Mularska
Data aktualizacji: maj 2009
[2009-05-EDU-0988]
