Słownik
Nota prawna: Wszelkie nazwy handlowe stanowią własność odpowiednich podmiotów i zostały użyte w niniejszym słowniku jedynie do identyfikacji poszczególnych leków
| Skrót lub pojęcie | Wyjaśnienie |
|---|---|
| 3TC | lamiwudyna - hamuje odwrotną transkryptazę HIV, czyli enzym potrzebny przy powielaniu materiału genetycznego wirusa; lek z grupy NRTI; składnik preparatów 3TC, EPIVIR, COMBIVIR, KIVEXA, TRIZIVIR |
| ABC | abakawir - hamuje odwrotną transkryptazę HIV, czyli enzym potrzebny przy powielaniu materiału genetycznego wirusa; lek z grupy NRTI; składnik preparatów ZIAGEN, KIVEXA, TRIZIVIR |
| ACTG | "AIDS Clinical Trials Group", organizacja zajmująca się klinicznym badaniem leków antyretrowirusowych (u pacjentów); badania prowadzone przez ACTG uważane są za bardzo wiarygodne i obiektywne. |
| ADC | "AIDS Dementia Complex" - otępienie występujące w przebiegu zakażenia HIV, szczególnie w jego zaawansowanym stadium (AIDS). Leki antyretrowirusowe skutecznie zapobiegają ADC. |
| adherencja | przyjmowanie leków zgodnie z zaleceniami (codziennie o odpowiedniej porze i w odpowiedniej ilości, a także - jeśli to wymagane - na pusty żołądek, lub w trakcie czy też po posiłku) |
| AIDS | "Acquired ImmunoDeficiency Syndrome", zespół nabytego upośledzenia odporności, schorzenie występujące w końcowym stadium zakażenia HIV (średnio po 8 latach od chwili zakażenia); zakażenie HIV to nie to samo, co AIDS! Prawdziwe jest natomiast stwierdzenie, że nieleczone zakażenie HIV prowadzi do AIDS. |
| akupresura | chińska technika lecznicza, polegająca na uciskaniu określonych punktów ciała; wielu chorym przynosi ulgę w dolegliwościach bólowych; nie wpływa na przebieg zakażenia HIV i nie leczy AIDS. Akupresura oparta jest na tych samych zasadach, co akupunktura (zob.), ale nie używa się w niej igieł. |
| akupunktura | chińska technika lecznicza, polegająca na nakłuwaniu określonych punktów ciała przy pomocy specjalnych igieł; wielu chorym przynosi ulgę w dolegliwościach bólowych; nie wpływa na przebieg zakażenia HIV i nie leczy AIDS. Jeśli igły do akupunktury nie są właściwie wysterylizowane, mogą przenieść różne zakażenia wirusowe, jak zapalenie wątroby typu B i C oraz HIV. |
| AlAT | zob. ALT |
| ALT | aminotransferaza alaninowa, jeden z enzymów wytwarzanych przez wątrobę. Podwyższony poziom ALT w surowicy krwi świadczy o uszkodzeniu wątroby. |
| alternatywna, medycyna | zob. medycyna alternatywna |
| antygen | fragment, część drobnoustroju wywołująca reakcje odpornościowe; niektóre antygeny umiemy wykrywać w badaniach diagnostycznych |
| ARV | ogólna nazwa leków antyretrowirusowych; leczenie ARV = leczenie antyretrowirusowe |
| ARV | "AntiRetroVirals" - leki antyretrowirusowe |
| AspAT | zob. AST |
| AST | aminotransferaza asparaginianowa, jeden z enzymów wytwarzanych przez wątrobę. Podwyższony poziom AST w surowicy krwi świadczy o uszkodzeniu wątroby. |
| ATV | atazanawir (REYATAZ), hamuje proteazę HIV, lek z grupy PI |
| AZT | azydotymidyna (=zydowudyna, ZDV), hamuje odwrotną transkryptazę HIV, czyli enzym potrzebny przy powielaniu materiału genetycznego wirusa; lek z grupy NRTI; składnik preparatów RETROVIR, COMBIVIR, TRIZIVIR; jest to historycznie najstarszy lek stosowany w leczeniu zakażenia HIV |
| blip | "Blip" to pojedynczy wzrost niewykrywalnej dotąd wiremii do poziomu zwykle kilkuset cząstek wirusa w 1 ml osocza krwii. Może być spowodowany brakiem adherencji (nieprzestrzeganiem zaleceń odnośnie leczenia), przeziębieniem lub inną chorobą gorączkową; niewykluczone są też błędy laboratoryjne. Pojedynczy wynik rzędu 200 kopii wirusa w 1 ml nie ma znaczenia, jeśli jednak powtórzy się w krótkim czasie (np. tydzień lub dwa), to może oznaczać utratę skuteczności stosowanego schematu leczenia - mutację wirusa. |
| CD4, CD4+ | rodzaj komórek układu odpornościowego, których liczba stopniowo spada w trakcie rozwoju zakażenia HIV; zwykle ocenia się liczbę komórek CD4 w 1 mikrolitrze (milimetrze sześciennym) krwi; norma u dorosłych to 800-1500 |
| CD8, CD8+ | rodzaj komórek układu odpornościowego, których liczba praktycznie nie spada w trakcie rozwoju zakażenia HIV; zwykle oceniana się stosunek liczby komórek CD4 i CD8 w 1 mikrolitrze (milimetrze sześciennym) krwi; |
| chlamydie | drobnoustroje o budowie prostszej, niż bakterie; podobnie, jak wirusy, mogą namnażać się tylko wewnątrz komórek organizmu, w którym pasożytują. Niektóre chlamydie powodują stany zapalne układu moczowo-płciowego i przenoszą się drogą płciową. W zakażeniach chlamydiami skuteczne są niektóre antybiotyki. |
| CMV | zob. cytomegalowirus |
| compliance | anglojęzyczny termin, oznaczający przestrzeganie przez pacjenta zaleceń lekarskich (nie tylko dotyczących przyjmowania leków); na compliance składa się m.in. adherencja (zob.) |
| cytomegalia | zob. cytomegalowirus |
| cytomegalowirus | wywołuje m.in. zakażenia układu pokarmowego, oddechowego i zapalenie siatkówki, które może prowadzić do utraty wzroku; schorzenie groźne dla osób HIV+. |
| d4T | stawudyna - hamuje odwrotną transkryptazę HIV, czyli enzym potrzebny przy powielaniu materiału genetycznego wirusa; lek z grupy NRTI; składnik preparatu ZERIT |
| ddC | zalcytabina - hamuje odwrotną transkryptazę HIV, czyli enzym potrzebny przy powielaniu materiału genetycznego wirusa; lek z grupy NRTI; składnik preparatu HIVID; zalcytabina nie jest obecnie już stosowana |
| ddI | didanozyna - hamuje odwrotną transkryptazę HIV, czyli enzym potrzebny przy powielaniu materiału genetycznego wirusa; lek z grupy NRTI; składnik preparatów VIDEX i VIDEX EC |
| demencja | otępienie, czyli utrata sprawności intelektualnej (np. wskutek nieleczonego zakażenia HIV) |
| DRV | darunawir - hamuje proteazę HIV, lek z grupy PI, składnik preparatu PREZISTA |
| EBM | "Evidence-Based Medicine" - praktyka medyczna oparta na aktualnych i wiarygodnych, opublikowanych badaniach klinicznych. |
| EFV | efawirenz - hamuje odwrotną transkryptazę HIV, czyli enzym potrzebny przy powielaniu materiału genetycznego wirusa; lek z grupy NNRTI; składnik preparatów STOCRIN i ATRIPLA |
| EI | "Entry Inhibitors", leki hamujące połączenie wirusa z komórką ludzką; należy tu enfuwirtyd (FUZEON) i marawirok (CELSENTRI) |
| ENF | enfuwirtyd - hamuje fuzję (połączenie) HIV z komórką ludzką, lek z grupy EI |
| ENV | enfuwirtyd - hamuje fuzję (połączenie) HIV z komórką ludzką, lek z grupy EI |
| ETV | etrawiryna - hamuje odwrotną transkryptazę HIV, czyli enzym potrzebny przy powielaniu materiału genetycznego wirusa; lek z grupy NNRTI; składnik preparatu INTELENCE |
| fAPV, FPV | fosamprenawir - hamuje proteazę HIV, lek z grupy PI, składnik preparatu TELZIR |
| FTC | emtrycytabina - hamuje odwrotną transkryptazę HIV, czyli enzym potrzebny przy powielaniu materiału genetycznego wirusa; lek z grupy NRTI; składnik preparatów EMTRIVA, TRUVADA i ATRIPLA |
| genotyp | populacja wirusa o identycznym materiale genetycznym; u osoby zakażonej HIV mogą - szczególnie w trakcie leczenia - pojawiać się nowe genotypy wirusa, na przykład oporne na aktualnie stosowane leki |
| genotypowanie | badanie genotypu HIV, które pomaga ocenić, czy u wirusa występuje oporność na leki |
| gruźlica | choroba płuc lub innych narządów, wywołana bakterią zwaną prątkiem gruźlicy (Mycobacterium tuberculosis). Gruźlica znacznie częściej atakuje osoby HIV+ niż niezakażone. Leczenie wymaga stosowania co najmniej 3 leków jednocześnie i trwa nawet pół roku. |
| HAART | "Highly Active AntiRetroviral Therapy", wysoce aktywna terapia antyretrowirusowa, leczenie zakażenia HIV kilkoma lekami celem zahamowania namnażania się wirusa tak, by w 1 ml krwi było go mniej, niż 50 cząstek |
| HAV | wirus zapalenia wątroby typu A, przenoszony drogą pokarmową |
| HbeAg | jeden z antygenów wirusa zapalenia wątroby typu B, tzw. antygen otoczkowy |
| HbsAg | jeden z antygenów wirusa zapalenia wątroby typu B, tzw. antygen powierzchniowy |
| HBV | wirus zapalenia wątroby typu B, przenoszony przez krew i drogą płciową |
| HCV | wirus zapalenia wątroby typu C, przenoszony przez krew i prawdopodobnie także drogą płciową |
| HDL, HDL-C | lipoproteiny o wysokiej gęstości, "dobry cholesterol" (stężenie w osoczu krwi) |
| HIV-1, HIV-2 | "Human Immunodeficiency Virus", wirus nabytego upośledzenia odporności; w Polsce dominuje typ 1, w niektórych krajach Afryki - typ 2 |
| HPV | "Human Papilloma Virus", ludzki wirus brodawczaka; przyczyna brodawek i kłykcin; niektóre typy wywołują raka szyjki macicy, raka prącia i prawdopodobnie raka przełyku i nosogardzieli; wirusy HPV przenoszone są m.in. drogą płciową |
| HSV-1, HSV-2 | "Herpes Simplex Virus", wirus opryszczki pospolitej; oba typy mogą powodować zarówno opryszczkę na twarzy, jak i na narządach płciowych |
| IDV | indynawir - hamuje proteazę HIV, lek z grupy PI, składnik preparatu CRIXIVAN |
| immunosupresja | Osłabienie układu odpornościowego pod wpływem leków (podawanych np. pacjentom po przeszczepach, aby zapobiec odrzuceniu przeszczepu, ale także leków przeciwnowotworowych), albo wskutek działania wirusów (jak HIV), albo wskutek radioterapii, albo z powodu nowotworów tego układu (jak białaczka, chłoniak czy szpiczak). |
| infekcja | zakażenie, choroba spowodowana namnażaniem się szkodliwych drobnoustrojów (bakterii, wirusów, grzybów) w organizmie człowieka |
| infekcja oportunistyczna | zakażenie pospolitymi drobnoustrojami, które dla zdrowych ludzi są niegroźne; u osób z upośledzeniem odporności zakażenie oportunistyczne może przebiegać ciężko, a nawet skończyć się śmiercią, i to pomimo leczenia (np. podawania antybiotyków) |
| inhibitor | lek hamujący lub blokujący - np. kluczowe enzymy wirusa (odwrotna transkryptaza, proteaza), lub kluczowe procesy (fuzja, czyli połączenie wirusa z komórką ludzką) |
| interakcja | wpływ jednego zażytego leku na inny (interakcja lekowa), lub też wpływ pożywienia na przyjmowane leki (interakcja leku z żywnością); wpływ ten jest zwykle niekorzystny lub niebezpieczny - niektórych leków nie można stosować razem, albo trzeba odpowiednio dostosować ich dawkowanie; inne leki mogą z kolei wymagać przyjmowania na czczo lub wręcz przeciwnie - z posiłkiem. |
| IRIS | "Immune Reconstitution Inflammatory Syndrome" - zapalny zespół rekonstrukcji immunologicznej, szereg objawów nadmiernej reakcji organizmu na dotąd utajone infekcje (gorączka, duszność, obrzęki itp.), który pojawia się czasem u pacjentów z bardzo osłabioną odpornością, którym włączono skuteczne leczenie antyretrowirusowe. |
| koinfekcja | dodatkowa infekcja u osoby już zakażonej innym drobnoustrojem; przykład - wirusowe zapalenie wątroby u pacjenta HIV+ |
| kryptokokoza | choroba będąca wynikiem zakażenia oportunistycznego, wywołanego grzybem Cryptococcus neoformans. U osób HIV+ zwykle dotyczy mózgu. |
| kryptosporydioza | choroba będąca wynikiem zakażenia oportunistycznego, wywołanego pierwotniakiem Cryptosporidium. Objawia się długotrwałą, wyniszczającą biegunką. |
| LDL, LDL-C | lipoproteiny o niskiej gęstości, "zły cholesterol" (stężenie w osoczu) |
| lekooporność | zmniejszona wrażliwość drobnoustroju, np. wirusa, na określony lek, spowodowana zmianami w genotypie |
| lipoatrofia | działanie niepożądane niektórych leków antyretrowirusowych, polegające na ubytku tkanki tłuszczowej (chudnięcie kończyn, twarzy i pośladków) |
| lipodystrofia | działanie niepożądane niektórych leków antyretrowirusowych, polegające m.in. na zmianach rozmieszczenia tkanki tłuszczowej (chudnięcie kończyn, twarzy i pośladków, powiększenie piersi, otyłość brzuszna i w okolicy karku) |
| lipohypertrofia | działanie niepożądane niektórych leków antyretrowirusowych, polegające na akumulacji tkanki tłuszczowej (otyłość brzuszna i w okolicy karku) |
| LPV/r | kombinacja lopinawiru z rytonawirem - hamuje proteazę HIV, lek z grupy PI, składnik preparatu KALETRA |
| medycyna alternatywna | praktyka medyczna odrzucająca zasady EBM (zob.) i metody naukowe. Niektóre metody medycyny alternatywnej, np. medytacja czy aromoterapia, są nieszkodliwe i wykazano, że mogą przynosić korzyści. Inne, jak stosowanie leków pochodzenia roślinnego, mogą być niebezpieczne. Żaden rodzaj medycyny alternatywnej nie uleczył nikogo z zakażenia HIV, choć pewne praktyki (jak wspomniana medytacja i techniki typu "rozum-ciało") mogą przynosić ulgę w dolegliwościach bólowych, depresji itp. Inne praktyki mogą np. zakłócać działanie leków antyretrowirusowych, dlatego zawsze należy konsultować je z lekarzem. |
| medycyna naturalna | zob. medycyna alternatywna |
| MVC | marawirok, inhibitor ludzkiego receptora CCR5, którego wirus używa podczas zakażania komórek, składnik preparatu CELSENTRI |
| mykoplazmy | małe bakterie, pozbawione ściany komórkowej; niektóre mykoplazmy powodują stany zapalne układu moczowo-płciowego i przenoszą się drogą płciową. W zakażeniach mykoplazmami skuteczne są niektóre antybiotyki. |
| nadkażenie | zob. superinfekcja |
| naturalna, medycyna | zob. medycyna alternatywna |
| neuropatia | choroba nerwów obwodowych |
| NFV | nelfinawir - - hamuje proteazę HIV, lek z grupy PI, składnik preparatu VIRACEPT |
| NNRTI | grupa leków - inhibitorów odwrotnej transkryptazy HIV, tzw. nie-nukleozydowych |
| NRTI | grupa leków - inhibitorów odwrotnej transkryptazy HIV, tzw. nukleozydowych |
| NtRTI | grupa leków - inhibitorów odwrotnej transkryptazy HIV, tzw. nukleotydowych; należy tu jeden lek - tenofowir (TDF) |
| NVP | newirapina - hamuje odwrotną transkryptazę HIV, czyli enzym potrzebny przy powielaniu materiału genetycznego wirusa; lek z grupy NNRTI; składnik preparatu VIRAMUNE |
| oportunistyczne | (zakażenie) - gdy wywołane jest przez drobnoustroje praktycznie nieszkodliwe dla zdrowych ludzi |
| opryszczka | zakażenie wirusem HSV-1 lub HSV-2 z charakterystycznymi zmianami na skórze i śluzówkach |
| OTC, leki | "Over The Counter" (dosłownie: znad lady) - leki dostępne bez recepty |
| PCP | zapalenie płuc wywołane przez grzyba Pneumocystis jiroveci (dawniej carinii); jest to tzw. zakażenie oportunistyczne |
| PCR | tzw. łańcuchowa reakcja polimerazy, metoda diagnostyczna służąca do wykrywania materiału genetycznego drobnoustrojów, np. wirusów |
| PI | grupa leków - inhibitory proteazy HIV |
| pneumocystowe | (zapalenie płuc, PCP) - wywołane przez grzyba Pneumocystis jiroveci (dawniej carinii); jest to tzw. zakażenie oportunistyczne |
| polineuropatia | zob. neuropatia |
| przeciwciało | białko odpornościowe skierowane przeciwko określonemu antygenowi |
| RAL, RLT | raltegrawir - inhibitor integrazy, enzymu łączącego materiał genetyczny wirusa z komórką ludzką, składnik preparatu ISENTRESS |
| retrowirusy | grupa wirusów zawierających jako materiał genetyczny RNA, z którego podczas namnażania się wirusa w komórce człowieka syntetyzowany jest DNA; HIV jest takim wirusem |
| RNA | materiał genetyczny wirusa HIV |
| RTV, r | rytonawir, lek z grupy inhibitorów proteazy (PI), obecnie stosowany jako dodatek do innych inhibitorów proteazy; składnik preparatu NORVIR |
| SQV | sakwinawir - hamuje proteazę HIV, lek z grupy PI, składnik preparatu INVIRASE |
| superinfekcja | dodatkowe zakażenie ("nadkażenie") innym genotypem tego samego wirusa u osoby już zakażonej; skutkiem może być lekooporność i/lub przyspieszenie rozwoju zakażenia. Dzieje się tak dlatego, że nowy wirus może być lekooporny lub bardziej zjadliwy, albo wytwarza rekombinanty z tym, który u danej osoby już występuje, więc pojawiają się zupełnie nowe mutanty. |
| T20 | patrz enfuwirtyd |
| TC | cholesterol całkowity (stężenie w osoczu) |
| TDF | tenofowir - hamuje odwrotną transkryptazę HIV, czyli enzym potrzebny przy powielaniu materiału genetycznego wirusa; lek z grupy NtRTI; składnik preparatów VIREAD, TRUVADA i ATRIPLA |
| TG | triglicerydy (stężenie w osoczu); rodzaj tłuszczu obecnego we krwi |
| TMC114 | darunawir - hamuje proteazę HIV, lek z grupy PI, składnik preparatu PREZISTA |
| TMC125 | patrz etrawiryna |
| toksoplazmoza | choroba będąca wynikiem zakażenia oportunistycznego, wywołanego pierwotniakiem Toxoplasma gondii. U osób HIV+ zwykle dotyczy mózgu. |
| TPV | typranawir - hamuje proteazę HIV, lek z grupy PI, składnik preparatu APTIVUS |
| wiremia | liczba cząstek wirusa ("kopii" jego kwasu nukleinowego - RNA) w osoczu krwi; zwykle podawana jako liczba kopii HIV RNA w 1 ml |
| wirion | cząstka wirusa, tzn. pojedynczy wirus; wirion HIV ma średnicę trochę ponad 1/10000 mm i aby go obejrzeć, potrzebny jest mikroskop elektronowy (zwykły, optyczny, nie wystarczy). Bakterie są około 100 razy większe. |
| wirus | bardzo prosta forma życia - znacznie mniej skomplikowana od komórki, której wirus potrzebuje, aby móc się mnożyć. Wirus składa się z materiału genetycznego (DNA lub RNA), kilku enzymów, kapsydu i otoczki zewnętrznej. Do powielania się wykorzystuje elementy komórki, w której pasożytuje. |
| wirus cytomegalii | zob. cytomegalowirus |
| ZDV | zydowudyna (=azydotymidyna, AZT), hamuje odwrotną transkryptazę HIV, czyli enzym potrzebny przy powielaniu materiału genetycznego wirusa; lek z grupy NRTI; składnik preparatów RETROVIR, COMBIVIR, TRIZIVIR; jest to historycznie najstarszy lek stosowany w leczeniu zakażenia HIV |
opracował: dr n. med. Maciej R. Nowacki
data aktualizacji: maj 2008
[2008-06-EDU-640]
