Podstawowe informacje
Czy HIV = AIDS?
HIV (Human Immunodeficiency Virus) to ludzki wirus upośledzenia odporności, zaś AIDS (Acquired ImmunoDeficiency Syndrome) to zespół nabytego upośledzenia odporności - czyli szereg objawów będących wynikiem długoletniego (zazwyczaj) zakażenia HIV. AIDS pojawia się w momencie poważnego uszkodzenia układu immunologicznego. Z zakażeniem HIV można żyć wiele lat bez widocznych objawów. Czas ten można znacznie wydłużyć dzięki nowym lekom hamującym namnażanie wirusa. Leki te dostępne są także w Polsce. AIDS rozpoznaje się go wówczas, kiedy u osoby zakażonej HIV zostanie rozpoznana jedna z następujących chorób:
- bakteryjne, powtarzające się zapalenia płuc (2 lub więcej epizodów w czasie 12 miesięcy)
- nawracająca posocznica salmonellozowa (namnażanie się bakterii Salmonella we krwi)
- gruźlica płuc lub pozapłucne zakażenie prątkiem gruźlicy
- zakażenie innymi gatunkami prątków
- kandydoza przełyku (zakażenie grzybaki drożdżopodobnymi)
- kandydoza oskrzeli, tchawicy lub płuc
- zapalenie płuc spowodowane przez grzyba Pneumocystis jirovecii (dawniej zwanego Pneumocystis carinii)
- histoplazmoza (pozapłucna lub rozsiana) - zakażenie grzybicze
- kokcydioidomykoza (pozapłucna lub rozsiana) - zakażenie grzybicze
- izosporiaza (biegunka utrzymująca się ponad 1 miesiąc)
- kryptosporydioza (biegunka utrzymująca się ponad 1 miesiąc)
- toksoplazmoza mózgu - zakażenie pierwotniakiem
- zakażenie wirusem Herpes simplex: przewlekłe owrzodzenia (utrzymujące się ponad 1 miesiąc), zapalenia płuc, przełyku
- postępująca wieloogniskowa leukoencefalopatia - degeneracja tkanki mózgowej
- zakażenie wirusem cytomegalii: zapalenie siatkówki z utratą widzenia lub inne lokalizacje (poza wątrobą, śledzioną, węzłami chłonnymi)
- encefalopatia związana z zakażeniem HIV - zaburzenia pracy mózgu
- zespół wyniszczenia (wycieńczenia) spowodowany przez HIV
- mięsak Kaposiego - rodzaj nowotworu rzadko spotykanego u ludzi niezakażonych HIV
- chłoniak immunoblastyczny, chłoniak Burkitta, lub pierwotny chłoniak mózgu (nowotwory)
- inwazyjny rak szyjki macicy.
W USA AIDS rozpoznaje się także w przypadkach, gdy liczba komórek CD4 spadnie poniżej 200 w 1 mikrolitrze (mm3) krwi.
Jak można zakazić się HIV?
HIV przenosi się:
- poprzez krew (ale nie przez komary i inne owady krwiopijne) - chodzi tu głównie o transfuzje nie badanej krwi i skaleczenia sprzętem zanieczyszczonym krwią (np. igły, w tym igły do akupunktury i tatuażu)
- z przeszczepianymi narządami
- przez kontakty seksualne (każdego typu, choć stopień ryzyka się różni)
- z zakażonej matki na jej dziecko (w życiu płodowym, podczas porodu lub karmienia piersią).
Nie można zakazić się HIV mieszkając pod jednym dachem z osobą zakażoną, jeśli tylko przestrzega się podstawowych zasad higieny. Każdy powinien mieć swoją własną szczoteczkę do zębów i maszynkę do golenia. Używanie wspólnej łazienki, wspólnych naczyń, sztućców i tym podobnych nie stanowi ryzyka zakażenia HIV.
Czy można rozpoznać osobę zakażoną HIV po wyglądzie?
Nie. Wirus może nie powodować żadnych widocznych objawów przez nawet ponad 10 lat. Można przeżyć te lata nie wiedząc o swoim zakażeniu. Jeśli więc osoba zakażona nie wykonała badań diagnostycznych, to może nieświadomie zakażać następne osoby. Dlatego w kontaktach intymnych powinna obowiązywać zasada ograniczonego zaufania. Po wyglądzie nie można stwierdzić, czy ktoś jest zakażony HIV. Jedynym środkiem zmniejszającym ryzyko jest prezerwatywa. Niektóre leki stosowane w leczeniu zakażenia HIV, szczególnie na początku epidemii, powodowały po dłuższym czasie stosowania zmiany w wyglądzie niektórych pacjentów: chudły policzki, kończyny i pośladki, powiększały się piersi, brzuch i czasami pojawiał się tłuszczowy guz na karku. Takie zmiany noszą nazwę lipodystrofii. Nie są one jednak typowe tylko dla pacjentów z HIV, na dodatek występują jedynie u niektórych, i tylko po pewnych lekach. Praktycznie nikt - nawet lekarze - nie są w stanie określić na podstawie wyglądu pacjenta, czy jest on zakażony HIV i czy jest leczony.
Czy prezerwatywy chronią przed HIV? Podobno mają mikropory, przez które przenika wirus.
Tak, prezerwatywy zmniejszają ryzyko zakażenia HIV i innymi chorobami przenoszonymi drogą płciową co najmniej kilkadziesiąt razy. Oczywiście nie chronią w stu procentach, gdyż zawsze istnieje możliwość pęknięcia, zsunięcia się itp. Jednakże stałe używanie prezerwatyw dobrej jakości, przed końcem ich terminu ważności, zgodnie z instrukcją obsługi jest skuteczną metodą zapobiegania zakażeniu. W parach HIV+/HIV-, które konsekwentnie używają prezerwatyw, praktycznie nie obserwuje się przeniesienia infekcji na zdrowego partnera. Opowieści o istnieniu mikroporów są wyssane z palca. Lateksowa błonka nie przepuszcza nawet cząsteczek tlenu i azotu, co łatwo można wykazać... nadmuchując prezerwatywę. Cząstka HIV jest ponad tysiąc razy większa od cząsteczki tlenu.
Czy każdy kontakt seksualny z osobą HIV+ prowadzi do zakażenia?
Nie. Prawdopodobieństwo zakażenia zależy od wielu czynników. Ryzyko wzrasta:
- w trakcie seksu analnego, a także wtedy, gdy dochodzi do drobnych otarć i skaleczeń (stosunek długotrwały i/lub wielokrotny)
- w trakcie miesiączki
- jeśli występują zmiany na śluzówkach (opryszczka, nadżerki)
- jeśli u osoby zakażonej jest wysokie stężenie wirusa we krwi i wydzielinach (2-6 tyg. po zakażeniu lub po kilku latach od zakażenia)
- przy stosunkach heteroseksualnych - jeśli zakażony jest mężczyzna (łatwiej zakażają się kobiety)
- jeśli niezakażony mężczyzna nie jest obrzezany (ryzykuje wtedy dwukrotnie bardziej).
Wbrew obiegowym opiniom seks oralny bez prezerwatywy lub chusteczki lateksowej nie jest bezpieczny. Możliwe jest zakażenie już po jednorazowym kontakcie seksualnym.
Czy dziecko kobiety zakażonej HIV też rodzi się zakażone?
Często tak, jeśli kobieta nie wie o swoim zakażeniu. Jednakże wczesne rozpoznanie zakażenia HIV u kobiety - przed zajściem w ciążę lub w ciągu pierwszych tygodni - pozwala na zastosowanie leków antyretrowirusowych i zaplanowanie najbezpieczniejszego sposobu przyjścia dziecka na świat, co daje ponad 98% szans, że dziecko nie będzie zakażone. Dlatego tak ważne jest, by kobiety planujące zajście w ciążę, i te, u których ciąża właśnie się rozpoczęła, poddawały się testom na obecność przeciwciał anty-HIV. Taki test powinna zrobić każda kobieta, ponieważ ciąża z definicji oznacza konieczność przynajmniej jednego kontaktu seksualnego bez zabezpieczenia.
Czy kobieta zakażona HIV może karmić piersią? Albo odciągniętym własnym mlekiem?
Nie. W mleku kobiecym znajdować się może wirus HIV.Ponieważ szanse na urodzenie zdrowego dziecka są obecnie -dzięki lekom - bardzo duże, nie wolno dopuszczać do ryzyka zakażenia dziecka już po urodzeniu.
Jak mogę sprawdzi, czy jestem zakażona/y?
Jedyną możliwością wykrycia zakażenia jest wykonanie badania krwi - testu, w którym poszukuje się przeciwciał skierowanych przeciwko wirusowi oraz jednego z białek wirusa. Przeciwciała to białka, jakie wytwarza organizm w odpowiedzi na zakażenie. Niestety do ich powstania w ilości wykrywanej przez testy potrzeba czasu - czasami wielu tygodni. Dlatego najnowsze testy, tzw. 4 generacji, wykrywają także jedno z białek wirusa (konkretnie - p24). Dzięki temu w większości przypadków możliwe jest wykrycie zakażenie już po ok. 3 tygodniach. Aby jednak wynik ujemny był rzeczywiście wiarygodny, od ryzykownego zachowania musi upłynąć 3 miesiące. Dodatni wynik testu przesiewowego wymaga potwierdzenia kolejnym, dokładniejszym testem o nazwie "Western-blot". Dopiero wtedy można jednoznacznie stwierdzić, że badana osoba jest zakażona HIV.
Komu muszę powiedzieć o moim zakażeniu?
Osoby, które muszą o tym wiedzieć, to partnerzy/partnerki seksualne osoby zakażonej - także z przeszłości, jeśli nie można wykluczyć, że zostały zakażone. Osoby te muszą mieć szansę wykonania badań, a w razie potrzeby - podjęcia leczenia. W przypadku aktualnych partnerów/partnerek - osoby te powinny mieć możliwość podjęcia świadomej decyzji na temat przyszłości związku. Osoba pełnoletnia nie musi informować o zakażeniu swoich rodziców. Nie ma również obowiązku informowania rodzeństwa, przyjaciół, kolegów, pracodawcy. Kontakty socjalne nie stwarzają ryzyka zakażenia. Ktoś, kto sam nie oswoił się jeszcze ze świadomością własnego zakażenia, nie powinien pochopnie podejmować decyzji, komu o tym powiedzieć. Informacja o zakażeniu jest zawsze wstrząsem, nie jest to więc dobry moment na testowanie wiedzy innych osób na temat HIV. Osoba zakażona w końcu zaakceptuje swój stan; przyjaciele, znajomi i rodzina - nie zawsze.
Gdzie mogę sprawdzić, czy jestem zakażony?
Najlepiej w Punkcie Konsultacyjnym, gdzie badanie jest bezpłatne, anonimowe, a przed i po teście można liczyć na fachową pomoc i wsparcie. Wykonywanie testów w domu przy pomocy zakupionego zestawu jest kosztowne i stwarza znaczne ryzyko błędu o nieobliczalnych konsekwencjach.
Czy mogę zrobić test w domu?
Lepiej nie. Łatwo o błąd o niewyobrażalnych konsekwencjach: za wcześnie lub nieprawidłowo zrobiony test da fałszywe poczucie bezpieczeństwa, wynik dodatni będzie wstrząsem, z którym osoba zakażona może sobie sama nie poradzić. Najlepiej wykonać test w Punkcie Konsultacyjnym, gdzie zostanie on wykonany bezpłatnie, anonimowo, a w razie wyniku dodatniego osoba zakażona nie zostanie bez pomocy.
Czy osoba zakażona HIV może mieć zwierzęta domowe (psy, koty itp.)?
Jak najbardziej tak. Należy jedynie starannie przestrzegać podstawowych zasad higieny, jak mycie rąk przed jedzeniem, regularne sprzątanie itp. Dawniej odradzano osobom zakażonym HIV posiadanie kotów ze względu na ryzyko nabycia od nich toksoplazmozy - infekcji niebezpiecznej dla chorych na AIDS. Rzeczywiście koty mogą być zakażone pierwotniakiem Toxoplasma gondii i wydalać cysty drobnoustroju z kałem. Stają się one zakaźne dla człowieka po kilku dniach od ich wydalenia. Codzienne sprzątanie kociej toalety zapobiega zarażeniu Toxoplasma gondii. Znacznie łatwiej zarazić się tym pierwotniakiem poprzez spożywanie surowego lub niedogotowanego mięsa, lub jedzenie niedokładnie umytych jarzyn i owoców, które mogą być zanieczyszczone kałem zwierząt.
Czy osoba zakażona HIV może się zaszczepić, np.przeciwko grypie?
W większości przypadków - tak. Nie wolno jedynie stosować szczepionek zawierających żywe drobnoustroje, ale takich jest już dziś bardzo niewiele (np. BCG). Z pewnością - jeśli we krwi nie mamy przeciwciał w odpowiedniej ilości, co można stwierdzić odpowiednim badaniem - warto zaszczepić się przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby (A i B), grypie. Kwestię szczepień należy omówić z lekarzem leczącym osobę zakażoną HIV. Może się zdarzyć, że potrzebne będzie nieco inne dawkowanie szczepionki, niż u osób niezakażonych.
Czy dziecko zakażone HIV może być szczepione zgodnie z normalnym kalendarzem szczepień?
Można podać większość szczepionek, wyjątkiem są te, które zawierają żywe drobnoustroje. Decyzję o rodzaju i sposobie szczepienia podejmuje lekarz prowadzący dziecko, samo szczepienie też odbywa się w ośrodku leczącym pacjentów z nabytymi niedoborami odporności.
Kiedy należy rozpocząć leczenie antyretrowirusowe?
Zalecenia co do rozpoczynania terapii zawarte są w wytycznych publikowanych przez grupy ekspertów. W chwili obecnej (maj 2008) zarówno europejskie (EACS), jak i amerykańskie wytyczne zalecają rozpoczęcie terapii w następujących sytuacjach: - gdy liczba komórek CD4 < 350 kom./?l - gdy wystąpi choroba definiująca AIDS - gdy wystąpi nefropatia (choroba nerek) związana z HIV (HAN) - gdy pacjent wymaga leczenia z powodu jednoczesnego zakażenia HBV (wzw typu B) - gdy pacjentka jest w ciąży Lekarz leczący może zaproponować terapię także w innych sytuacjach (np. wysoka wiremia - ponad 100 000 kopii wirusa w 1 ml osocza krwi), jeśli uzna, że przyniesie to pacjentowi korzyść. Podobnie pacjent może poprosić lekarza o rozpoczęcie terapii, nawet jeśli nie jest spełniony żaden z wyżej opisanych warunków. Warunki te są zresztą co kilka miesięcy weryfikowane i aktualizowane. Najnowsze dane wskazują, że pacjent może odnieść korzyść z wcześniejszego rozpoczynania terapii antyretrowirusowej (np. przy CD4 = 500 kom./?l), niż do tej pory sądzono.
Czy można na jakiś czas przerwać terapię antyretrowirusową, aby "organizm odpoczął od leków"?
Niestety nie. Raz rozpoczęte leczenie musi trwać nieprzerwanie do końca życia - podobnie, jak to jest u chorych na cukrzycę typu I, którzy całe życie muszą kilka razy dziennie wstrzykiwać sobie insulinę. Liczne badania, w tym słynne badanie SMART, wykazało, że przerwy w leczeniu antyretrowirusowym są bardzo szkodliwe: zwiększają ryzyko chorób i zgonów oraz stymulują pojawianie się lekoopornych szczepów wirusa (stosowane leki stopniowo przestają działać).
Czy dwie osoby HIV+ mogą uprawiać seks bez prezerwatywy?
Jest to ryzykowne, ponieważ u obu tych osób najprawdopodobniej występują różne populacje HIV - nawet, jeśli to jedna z tych osób zakaziła drugą, to po kilku latach, a czasami już miesiącach od zakażenia u każdej z nich wskutek mutacji powstały nieco inne szczepy. Taka "wymiana" szczepów pomiędzy osobami zakażonymi prowadzi do tzw. superinfekcji. Jest to sytuacja niebezpieczna, ponieważ dochodzi do powstania tzw. rekombinantów, czyli cząstek wirusa o innej wrażliwości na leki, a czasami o zwiększonej zjadliwości. Skutkiem jest szybsze powstawanie lekooporności i przyspieszenie przebiegu choroby.
Czy istnieje specjalna dieta dla osób HIV+?
Zakażenie HIV i leki stosowane do jego zwalczania mają niekorzystny wpływ na układ krążenia - m.in. wzrasta stężenie cholesterolu we krwi. Wskazane jest zatem stosowanie zrównoważonej diety o dużej zawartości jarzyn i owoców, a niskiej - węglowodanów i tłuszczu, szczególnie zwierzęcego. Niektóre leki antyretrowirusowe muszą być przyjmowane z posiłkiem i to najlepiej tłustym - to także trzeba uwzględnić. Szczegółowe zalecenia dietetyczne dla pacjentów HIV+ będą publikowane serwisie www.cd4.pl.
Czy w czasie leczenia mogę spożywać alkohol?
Najlepiej nie. Umiarkowane ilości - do 10 g czystego alkoholu w ciągu dnia (co odpowiada 200 ml piwa, 75 ml wina lub 25 ml 40%) - prawdopodobnie nie są szkodliwe. Ale nawet taka ilość, spożywana regularnie, może prowadzić do uzależnienia i stopniowego zwiększania spożycia. Alkohol jest absolutnie przeciwwskazany u osób zakażonych HCV, HBV lub z innymi chorobami wątroby. Nadużywanie alkoholu powoduje zapominanie o przyjmowaniu leków i jest zabójcze dla wątroby, która jest już wystarczająco obciążona lekami. Należy też pamiętać, że niektóre leki mogą wchodzić z alkoholem w niebezpieczne interakcje - skutki mogą być np. takie, jak po spożyciu alkoholu przez osobę leczoną disulfiramem ("esperal").
Co jest ważniejsze - poziom wiremii, czy CD4?
Oba te wskaźniki są ważne. Skuteczne leczenie oznacza, że poziom wiremii staje się niewykrywalny rutynowymi metodami - w 1 ml osocza krwi znajduje się wtedy mniej, niż 50 cząstek wirusa. Ale z punktu widzenia AIDS, nowotworów i zakażeń oportunistycznych najważniejsze jest odzyskanie sprawności układu odpornościowego. Sprawność tę oceniamy m.in. mierząc liczbę komórek CD4 w 1 mikrolitrze (mm3) krwi. Jeśli jest ona poniżej 200, to ryzyko znacznie wzrasta.
Czy to prawda, że osoba HIV+ skutecznie leczona, tzn. z niewykrywalną wiremią, może uprawiać seks bez prezerwatywy?
Niestety nie. Pojęcie "wiremia" odnosi się do krwi, a nie do wydzielin narządów płciowych (śluzu pochwowego, preejakulatu czy nasienia). Nie ma ścisłej korelacji pomiędzy wiremią, a liczbą cząstek wirusa np. w spermie. Może ich tam być znacznie więcej, niż we krwi. Dlatego nawet skutecznie leczona osoba powinna nadal uważać się za zakaźną.
Czy to prawda, że po kilku wytryskach sperma nie zawiera już wirusa?
Nikt tego nie badał. Prawdopodobnie mit ten powstał wskutek analogii do liczby plemników, których w kolejnych ejakulatach jest coraz mniej. Takie rozumowanie jest jednak naiwnością. Wirus w spermie nie znajduje się w plemnikach. Równie dobrze wskutek zmiany składu płynu nasiennego podczas kolejnych wytrysków stężenie wirusa może się zwiększać! Tego jednak nie wiemy. Wiemy za to, że wielokrotne i/lub długotrwałe współżycie zwiększa ryzyko zakażenia wskutek otarć i innych mikrourazów.
Dlaczego lekarz ciągle przypomina mi o regularnym braniu leków?
Mój ojciec ma nadciśnienie, i jak zapomni o lekach, to nic się nie dzieje, następnego dnia pamięta i wszystko jest OK. Każdy spadek stężenia leków antyretrowirusowych we krwi powoduje, że te cząstki wirusa, które są najbardziej oporne na stosowane leki, mogą się zacząć namnażać i mogą powstać kolejne mutacje, na przykład o jeszcze większej oporności, którym już nie zaszkodzi powrót wysokiego stężenia leku. Dlatego nieprzestrzeganie zaleceń ("adherencji") powoduje szybszą utratę skuteczności leczenia.
Jak długo będę żył?
Dzięki nowoczesnym lekom obecnie oczekiwana długość życia to 30-40 lat od momentu zakażenia, pod warunkiem przestrzegania zaleceń lekarskich i prowadzenia zdrowego trybu życia. HIV to nie błahostka, ale to także nie wyrok.
Czy muszę rzucić palenie?
BEZWZGLĘDNIE TAK. To najlepsze, co można uczynić w tej trudnej sytuacji zdrowotnej. Zakażenie HIV oraz leki antyretrowirusowe źle wpływają na układ krążenia. Dodajmy do tego papierosy, które zwiększają ryzyko jakieś 10 razy, i mamy pewny zawał za parę lat. Najdalej paręnaście. Nie mówiąc o ryzyku raka krtani, płuca czy pęcherza moczowego, które u pacjentów HIV+ jest i tak większe, niż u osób niezakażonych.
Leczę się od kilku lat i zaczął rosnąć mi brzuch. Dieta nie skutkuje. Co mam robić?
Najlepiej poradzić się swojego lekarza. Niekiedy leczenie prowadzi do nagromadzenia tzw. tkanki tłuszczowej trzewnej. Nie można jej odessać ani usunąć chirurgicznie. W grę wchodzi zwiększenie aktywności fizycznej, staranna analiza diety i wprowadzenie zmian, które będą rygorystycznie stosowane. Jeśli to nie pomoże, można zapytać lekarza o ewentualny udział w badaniu klinicznym z użyciem np. hormonu wzrostu lub jego analogów. Korzyść ze stosowania innych leków (np. metforminy) nie została udowodniona, ale można to przedyskutować z lekarzem - jeśli występuje cukrzyca, można zmienić leczenie na takie, które zawiera metforminę.
Czy powinienem brać witaminy?
Nie ma dowodów, że przynosi to korzyści, chyba, że istnieją niedobory. Palacze papierosów mają zwiększone zapotrzebowanie na witaminę C. Należy unikać przyjmowania preparatów zawierających duże dawki witamin A, D i E. Najlepiej pokazać lekarzowi prowadzącemu preparat, który zamierza się stosować.
Co są warte zioła chińskie?
Mimo wielu badań nie udało się wykazać skuteczności żadnego preparatu z tzw. medycyny alternatywnej (naturalnej, tradycyjnej) z zwalczaniu zakażenia HIV. Przyjmowanie preparatów ziołowych w trakcie leczenia antyretrowirusowego jest absolutnie przeciwwskazane ze względu na możliwe interakcje i utratę skuteczności leczenia, bądź też niebezpieczne reakcje organizmu.
Czy każdy zakażony HIV, jeśli nie będzie leczony, zachoruje na AIDS?
Z prawdopodobieństwem ponad 95% - tak. Kilka procent osób należy do grup o nazwach: "slow progressors" (u nich wiremia narasta wolno, a układ odpornościowy bardzo powoli traci komórki CD4) i "elite controllers" (to bardzo mała grupa osób, u których wiremia jest bardzo niska, a spadek CD4 nie występuje). "Slow progressors" mogą po prostu nie dożyć do momentu rozwinięcia się u nich AIDS (potrzeba na to ponad 20 lat). "Elite controllers" teoretycznie nie powinni zachorować. Ale u każdego z takich pacjentów sytuacja może się nagle zmienić, i choroba może zacząć szybko postępować. Z pewnością nie ma co liczyć, że akurat trafimy do tej niewielkiej grupy szczęśliwców.
Jakie leki dostępne bez recepty mogę przyjmować?
To zależy, czy już rozpoczęte zostało leczenie antyretrowirusowe. Wskutek tzw. interakcji lekowych wiele preparatów dostępnych bez recepty nie może być stosowanych razem z lekami przeciwko HIV, ponieważ preparaty te albo obniżają ich skuteczność, albo powodują groźne dla zdrowia reakcje. Przed zastosowaniem jakiegokolwiek leku, choćby na biegunkę, zgagę czy ból głowy, trzeba koniecznie poradzić się swojego lekarza. Bardzo niebezpieczne jest stosowanie ziół, szczególnie dziurawca, oraz kapsułek i tabletek "na depresję", które często ten właśnie składnik zawierają.
Co to są infekcje (zakażenia) oportunistyczne?
Są to zakażenia drobnoustrojami (wirusami, bakteriami i grzybami), które u zdrowych ludzi nie powodują poważnej choroby, lub w ogóle są nieszkodliwe, natomiast u osób z odpornością obniżoną przez HIV mogą nawet zagrażać życiu.
Co to znaczy "profilaktyka infekcji oportunistycznych"?
Jest to leczenie, które ma zapobiec wystąpieniu bądź nawrotowi określonego zakażenia. Na przykład, u chorych HIV+ z liczbą CD4 poniżej 200 kom./mm3 stosuje się kotrimoksazol, aby zapobiec penumocystowemu zapaleniu płuc (zakażenie oportunistyczne).
Czy możliwe jest wyleczenia zakażenia HIV?
Obecnie nie dysponujemy metodami leczenia, które pozwoliłyby usunąć wirusa z ludzkiego organizmu, lub trwale zahamować jego namnażanie. Umiemy kontrolować zakażenie (to znaczy nie dopuszczać, aby się rozwijało), wymaga to jednak stałego przyjmowania leków.
Kiedy będzie szczepionka?
Ponad 20 lat wysiłków największych koncernów farmaceutycznych nie dało jak dotąd rezultatu. Ostrożne oceny, formułowane na tegorocznym (2008) kongresie CROI w Bostonie mówią o perspektywie 10-20 lat.
Czy ślina osoby HIV+ jest zakaźna?
Nie, o ile nie zawiera domieszki krwi lub nasienia.
Czy mocz osoby HIV+ jest zakaźny?
Nie, o ile nie zawiera domieszki krwi lub nasienia.
Co to jest lipodystrofia?
Terminem tym zwykle określa się zmiany w rozmieszczeniu tkanki tłuszczowej: chudną kończyny, twarz i pośladki, powiększają się piersi, brzuch i czasami kark. Zmiany te są skutkiem długotrwałego stosowania niektórych leków antyretrowirusowych. Nowsze leki zmniejszają ryzyko pojawienia się lipodystrofii. Należy podkreślić, że lipodystrofia nie występuje u wszystkich leczonych antyretrowirusowo, a jeśli już, to zazwyczaj zmiany nie są równo nasilone (np. tylko rośnie brzuch, albo tylko chudną pośladki).
Jak mogę pozbyć się lipodystrofii?
Najpierw należy przedyskutować z lekarzem kwestię zmiany schematu leczenia. Pewne leki powodują lipodystrofię częściej, niż inne. Warto zwiększyć aktywność fizyczną (brzuch!). Chudnięcie policzków i pośladków może zostać skorygowane przy pomocy implantów, ale jest to zabieg kosztowny i niestety nie refundowany. Podobnie ma się rzecz z usuwaniem nadmiaru tłuszczu z karku oraz zmniejszaniem piersi.
Co jest pierwszym objawem lipodystrofii?
Typowym objawem jest ból pośladków po dłuższym siedzeniu. Jeśli takie zjawisko wystąpi, należy porozmawiać o nim z lekarzem prowadzącym.
Jakie leki najczęściej powodują lipodystrofię?
Pewny jest związek stawudyny (d4T) i zydowudyny (ZDV, AZT) z lipoatrofią (chudnięciem) kończyn i twarzy. Jedno z nowszych badań (A5142) wykazało, że chudnięcie kończyn powoduje też efawirenz. Inhibitory proteazy HIV - przede wszystkim indynawir (IDV) - kojarzone są z lipohypertrofią (głównie otyłość brzuszna), ale ten związek nie jest już taki pewny. Najlepiej przedyskutować problem ze swoim lekarzem.
Jak szybko może pojawić się lipodystrofia?
Najwcześniej obserwowano ją po 6 miesiącach leczenia. Takie przypadki są jednak rzadkością.
Jak przebiega lipodystrofia u dzieci?
Niestety gorzej niż u dorosłych - szybciej i jest bardziej nasilona. Możliwości interwencji są ograniczone, ale nie należy rezygnowac (dieta, ruch, zmiana schematu leków).
Po rozpoczęciu leczenia podniósł mi się cholesterol i triglicerydy. Co robić? Zmieniać leki?
Każdy przypadek jest indywidualny i decyzja leży tu po stronie lekarza prowadzącego. Warto jednak pamiętać, że wpływ leczenia antyretrowirusowego na zaburzenia lipidowe jest umiarkowany. Dużo większe znaczenie ma dieta (w tym alkohol), aktywność fizyczna, redukcja nadmiernej masy ciała i rzucenie palenia. Lekarz może też zastosować leki obniżające poziom lipidów we krwi.
Od dwu tygodni biorę leki i mam straszną biegunkę. Jak sobie z tym radzić?
Najlepiej przedyskutować problem ze swoim lekarzem. Może on zalecić tymczasowe przyjmowanie leku przeciwbiegunkowego (zwykle jest to loperamid). Modyfikacja diety na bardziej "zapierającą" (czekolada, coca-cola, suszone jagody) może też przynieść ulgę. W żadnym razie nie wolno przyjmować żadnych ziół, preparatów zwierajacych smektyty ani zażywać węgla leczniczego - ten ostatni powoduje praktycznie całkowite zablokowanie wchłaniania leków antyretrowirusowych. Dobra wiadomośc jest taka, że biegunka stopniowo słabnie w miarę upływu czasu leczenia.
Mam straszne nudności po lekach. Co robić?
Jeśli nie ma przeciwwskazań, starać się przyjmować leki z jedzeniem. Również napoje typu cola niektórym przynoszą ulgę. Zwykle nudności z czasem ustępują.
Nie mogę połknąć tych wielkich piguł! W ulotce napisano, że nie wolno ich dzielić, gryźć ani rozkruszać. Co robić?
Próbować przełknąć tabletki lub kapsułki z kęsem przeżutego pokarmu. Pomaga.
Co to znaczy, że nie mam już opcji terapeutycznych? Czy to koniec? Czy umrę?
Wskutek długotrwałego leczenia doszło do powstania mutantów wirusa opornych na wszystkie dotąd stosowane i dostępne leki. Bitwa nie jest jednak jeszcze przegrana, ponieważ lekooporny mutant namnaża się wolniej niż jego "dziki" poprzednik. Dlatego stosując dotychczasowe leczenie, choćby nie w pełni skuteczne, mimo wszystko trochę spowalniamy postęp choroby. Szansą jest wzięcie udziału w badaniu klinicznym nowego leku - takie badania toczą się także w Polsce. Udział w badaniach jest bezpłatny, ale odbywa się na własne ryzyko pacjenta. Tym niemniej, w tak trudnej sytuacji jest to dobre wyjście, które już wielu pacjentom uratowało życie.
Czym właściwie jest terapia antyretrowirusowa?
Terapia antyretrowirusowa jest leczeniem hamującym replikację (namnażanie) wirusa HIV. Nie jest jednak w stanie doprowadzić do wyeliminowania wirusa HIV z organizmu. Zdecydowanie jednak poprawia odporność i zmniejsza ryzyko chorób.
Od czego zależy wybór leku przy zaczynaniu terapii?
Od wielu czynników: stanu zdrowia, występowania innych chorób, ryzyka ich wystąpienia, wieku pacjenta, możliwości zajścia w ciążę, stylu życia, pracy. Zwykle dobór leków jest dyskutowany z pacjentem i określany indywidualnie.
Mam biały osad na języku, co to może być i jak się tego pozbyć?
Trzeba skontaktować się z lekarzem. Możliwe, że jest to objaw zakażenia drożdżakowego jamy ustnej. Nie jest trudno się tego pozbyć. Dostępne są leki o dużej skuteczności w leczeniu zakażeń drożdżakowych.
Czy liczba komórek CD4 może obniżyć się pod wpływem stresu?
Tak, to możliwe, aczkolwiek nie są to zmiany znaczące. Liczebność komórek CD4 zależy od pory dnia, nastroju i wielu innych czynników, dlatego niewielkie wahania nie odgrywają istotnej roli.
Co to jest "blip"?
"Blip" to pojedynczy wzrost niewykrywalnej dotąd wiremii do poziomu zwykle kilkuset cząstek wirusa w 1 ml osocza krwii. Może być spowodowany brakiem adherencji (nieprzestrzeganiem zaleceń odnośnie leczenia), przeziębieniem lub inną chorobą gorączkową; niewykluczone są też błędy laboratoryjne. Pojedynczy wynik rzędu 200 kopii wirusa w 1 ml nie ma znaczenia, jeśli jednak powtórzy się w krótkim czasie (np. tydzień lub dwa), to może oznaczać utratę skuteczności stosowanego schematu leczenia - mutację wirusa.
Czy dużo osób jest w stanie brać leki i normalnie funkcjonować, pracować, uczyć się?
Tak, większość. Na początku leczenia zwykle jest trudniej, po kilku tygodniach jednak pacjent przyzwyczaja się do leków, a początkowe pogorszenie samopoczucia zwykle ustępuje.
Jeżeli sam przerwałem leczenie, to jakie są konsekwencje jego wznowienia?
Konsekwencje wznowienia leczenia mogą być tylko pozytywne. Przerywanie terapii przez pacjentów jest zawsze szkodliwe. Być może jednak trzeba będzie zmienić zestaw leków. Zdecyduje o tym lekarz prowadzący.
Jak to jest z terapią pulsacyjną, czy przynosi lepsze efekty niż ciągła?
Nie. Obecnie terapia pulsacyjna nie jest polecana. Wyniki dużego badania (SMART) wykazały, że każde przerwanie terapii jest niekorzystne.
Co to jest immunosupresja?
Osłabienie układu odpornościowego pod wpływem leków (podawanych np. pacjentom po przeszczepach, aby zapobiec odrzuceniu przeszczepu, ale także leków przeciwnowotworowych), albo wskutek działania wirusów (jak HIV), albo wskutek radioterapii, albo z powodu nowotworów tego układu (jak białaczka, chłoniak czy szpiczak).
Czy naprawdę warto włączyć leki antyretrowirusowe, jak nie ma zakażeń oportunistycznych?
Warto, jeśli liczebność CD4 i/lub wysokość wiremii sugerują, że leczenie przyniesie korzyść. Włączanie leczenia późno, gdy już mamy do czynienia z infekcjami (liczba CD4 jest wówczas zwykle bardzo niska, często poniżej 100) zmniejsza szansę na rekonstrukcję układu odpornościowego. Wzrasta też ryzyko tzw. IRIS, czyli zapalnego zespołu rekonstrukcji immunologicznej - nadmiernej rekacji organizmu na dotąd utajone infekcje.
Co to jest superinfekcja? Jakaś wyjątkowo ciężka infekcja?
Superinfekcja to dodatkowe zakażenie (czyli "nadkażenie") innym genotypem wirusa u osoby już zakażonej; skutkiem może być lekooporność i/lub przyspieszenie rozwoju zakażenia. Dzieje się tak dlatego, że nowy wirus może być lekooporny lub bardziej zjadliwy, albo wytwarza rekombinanty z tym, który u danej osoby już występuje, więc pojawiają się zupełnie nowe mutanty.
W jaki sposób mogę sprawdzić, czy nie doszło do nadkażenia?
Sam jestem zakażony i uprawiałem seks z inną osobą zakażoną. I teraz nie wiem, jak sprawdzić, czy doszło do nadkażenia. Nie ma na to sposobu. Jednym z objawów może być utrata skuteczności leczenia. Badanie genotypu wirusa po utracie skuteczności (ale przed odstawieniem leków) może wskazać na fakt nadkażenia, jeśli nagle pojawi się kilka poważnych mutacji.
Mój chłopak jest zakażony i ja też. Czy wspólnie uprawiając seks tylko ze sobą można mieć superinfekcje?
Tak, można sobie nawzajem przekazać własne wirusy.
A jeśli już do tego doszło, to czy mamy wtedy te same wirusy i już nie musimy obawiać się nadkażania? Czy też do końca życia musimy się pilnować?
Wirus HIV w organizmie człowieka zmienia się nieustannie. Dlatego też każdy z Was ma swoją własną odmianę. Do końca życia musicie uważać.
Czy regularne branie leków na HIV zmniejsza możliwość wystąpienia nadkażeń (superinfekcji)?
Tak, ale nie wiadomo, do jakiego stopnia. Przekazanie wirusa przez osobę długotrwale leczoną jest potencjalnie bardzo niebezpieczne, ponieważ wirus ten może nosić w swoim RNA bardzo wiele mutacji warunkujących oporność na liczne leki.
Moja przyjaciółka przerwała leczenie, bo bardzo źle się czuła i dostała półpaśca. Czy jest to związane z przerwaniem leczenia?
Półpasiec może być objawem postępu zakażenia HIV, co z kolei może być związane z przerwaniem leczenia.
Czy można zarazić się półpaścem?
Nie. Choroba ta jest spowodowana uaktywnieniem wirusa ospy wietrznej przetrwałego w organizmie. Jeśli nie chorowałaś na ospę wietrzną, to możesz zachorować na nią teraz, czyli po kontakcie z osobą chorą na półpasiec.
Który schemat leczenia jest najlepszy?
Każdy schemat leczenia musi być dobrany indywidualnie. Najlepszy jest ten, który stosuje się regularnie
Poziom wiremii niewykrywalny. Co może być powodem nagłego skoku w dół CD4 z 470 na 260?
Liczebność komórek CD4 waha się w dość dużych granicach, nawet w ciągu jednego dnia (np. w zależności od posiłków). Warto powtórzyć badanie po 2 tygodniach.
Czy lipodystrofia może zmienić kształt członka lub piersi?
Piersi - tak (mogą się powiększyć, czasem jest to bolesne). Członek - nie.
Czy leki antyretrowirusowe mogą powodować zaburzenia seksualne?
Tego do końca nie wiemy. Osoba leczona z powodu zakażenia HIV jest często w depresji, niekiedy ma zaburzenia hormonalne związane z samym zakażeniem, czasem przyjmuje także inne leki. W tej sytuacji trudno ustalić, jaka jest rzeczywista przyczyna zaburzeń seksualnych.
Czy leki "na potencję" kłócą się z lekami antyretrowirusowymi?
Często tak - w niektórych przypadkach trzeba zmniejszać ich dawkę, w innych są całkowicie przeciwwskazane. Zależy to od stosowanego schematu leków. Każdy przypadek wymaga indywidualnej konsultacji z lekarzem prowadzącym.
Biorę metadon. Czy zmiana leczenia antyretrowirusowego może zmienić moje zapotrzebowanie na metadon?
Tak, w niektórych przypadkach po zmianie leków antyretrowirusowych konieczna jest korekta dawki metadonu.
Obawiam się lipodystrofii, czy powinienem odstawić ZDV/3TC?
Bez konsultacji z lekarzem nie należy podejmować żadnych prób zmiany leczenia. W niektórych sytuacjach ewentualna lipodystrofia jest znacznie mniejszym złem niż nieskuteczność terapii lub zagrożenie objawami ubocznymi innych leków. Każdy przypadek musi być rozpatrzony indywidualnie. Poza tym, nie każdy leczony ZDV/3TC będzie miał lipodystrofię.
Gdzie w Polsce można skorygować zaniki tkanki tłuszczowej na twarzy?
Zajmują się tym chirurdzy plastyczni. Należy zwrócić się do ośrodka, który ma doświadczenie w tego typu zabiegach. Zwykle radą może służyć lekarz prowadzący. Należy pamiętać, że jest to zabieg dość kosztowny.
Czy są osoby, które mają predyspozycje do lipodystrofii?
Wydaje się, że nie. Widząc człowieka, który np. wchodzi do poradni, lekarz nie może na podstawie jakichś jego cech przewidzieć, ze będzie miał lipodystrofię lub nie.
Czy jest szansa, aby lipodystrofia się cofnęła?
Tak, jeśli możliwa jest zmiana leków na bezpieczniejsze pod tym kątem.
Czy para HIV+/HIV+ może mieć zdrowe dziecko?
Tak. Fakt zakażenia mężczyzny nie ma tu znaczenia - plemniki nie są zakaźne. Zasadnicze znaczenie ma skuteczne leczenie antyretrowirusowe kobiety ciężarnej i odpowiednie przeprowadzenie porodu (zwykle cesarskim cięciem). Wykluczone jest też karmienie dziecka mlekiem matki.
Jeżeli na lipodystrofię pomaga ruch i dieta, to czy także masaże, kremy ujędrniające, sauna itp.?
Masaże, kremy i sauna to nie to samo, co ruch, ćwiczenia fizyczne. To raczej po ćwiczeniach, po siłowni, po bieganiu, po jeździe na rowerze i po basenie można oczekiwać poprawy. Ruch jest najważniejszy.
Czym się różni zakażenie HIV u dzieci i dorosłych?
Najważniejsza różnica polega na szybkości postępu choroby. Dzieci zakażone od matki mają pełnoobjawowy AIDS zwykle przed piątym rokiem życia, często znacznie wcześniej. Tylko szybko rozpoczęte leczenie daje szansę na życie i w miarę normalny rozwój. Problemem są działania uboczne leków, u dzieci inne i bardziej nasilone, niż u dorosłych.
Czym różni się HIV-1 od HIV-2?
Większość zakażonych w Polsce i okolicznych krajach to ofiary HIV-1. HIV-2 występuje głównie w Afryce Zachodniej. Jest mniej zjadliwy, progresja do AIDS trwa dłużej, ale z kolei jest niewrażliwy na wiele leków antyretrowirusowych, skutecznych przy HIV-1.
Mój kolega leczył się w Polsce i czuł się fatalnie. Teraz leczy się w Anglii i jest OK. Czy tam są lepsze leki?
Nie. W Polsce dostępne są te same leki, jak w krajach "dawnej" Unii Europejskiej. Jeśli koledze zmieniono schemat leczenia, to można było dokonać tego także w Polsce.
Co to są "koinfekcje"?
"Koinfekcja" to dodatkowa infekcja u osoby już zakażonej innym drobnoustrojem; przykład - wirusowe zapalenie wątroby u pacjenta HIV+.
Co jest bardziej zakaźne: HIV czy HCV?
To zależy od drogi zakażenia. Przy zakłuciu igłą zabrudzoną krwią ryzyko zakażenia HCV jest 10 razy większe, niż HIV. W przypadku seksu - bardziej zakaźny jest HIV. Najbardziej zakaźnym wirusem jest HBV, ale na szczęście istnieją skuteczne szczepionki.
Zakażając się HIV przez seks, co jednocześnie mogłam złapać?
Wszystkie choroby przenoszone drogą płciową (np. kiła, rzeżączka, chlamydioza, HPV, HBV, HCV, rzęsistek pochwowy).
Gdzie jest więcej wirusa: we krwi czy w nasieniu?
Wirusa jest zwykle kilkakrotnie więcej w nasieniu, także podczas leczenia.
A ja mam HCV i HIV. Lekarz powiedział, że żadnych leków na razie nie potrzebuję. Czy to jest OK?
To możliwe. Wszystko zależy od zaawansowania jednej i drugiej choroby.
Jakie mam szanse na wyleczenie HCV? Jestem HIV+, na razie nie muszę brać leków.
To zależy od genotypu wirusa HCV. Szanse na trwałe wyleczenie zakażenia HCV u pacjentów HIV+ są nieco mniejsze, niż u HIV-.
Czy wyleczona gruźlica u osoby HIV+ może wrócić?
Tak, to niestety możliwe. Ryzyko wzrasta, gdy pacjent nieregularnie bierze leki antyretrowirusowe.
Czy terapia antyretrowirusowa może mieć wpływ na pogorszenie widzenia?
Raczej nie. Pogorszenie widzenia może być spowodowane starzeniem się, rozwojem wad wzroku lub niehigienicznym trybem życia.
na podstawie zapisów dyskusji internetowych z udziałem pacjentów i lekarzy opracował:
dr n. med. Maciej R. Nowacki
data aktualizacji: lipiec 2008
[2008-06-EDU-640]
