Sprawność umysłowa, inteligencja i funkcje poznawcze
Co to jest inteligencja?
Inteligencja to termin, który potocznie oznacza bystrość umysłu, a więc szybkość pojmowania, kojarzenia, wnioskowania. W psychologii inteligencja oznacza zespół zdolności umysłowych umożliwiających korzystanie z nabytej wiedzy przy rozwiązywaniu nowych problemów, a także umożliwiający racjonalne zachowanie w różnych sytuacjach życiowych. Często mówimy o inteligencji:- praktycznej - umiejętności rozwiązywania konkretnych zagadnień
- abstrakcyjnej - zdolności do operowania symbolami i pojęciami
- społecznej - umiejętność zachowania się w grupie.
Popularne określenie „inteligencja emocjonalna" jest powiązane z pojęciem inteligencji społecznej, ale nie jest identyczne. Dotyczy zdolności do odbierania emocji i wpływania na emocje innych ludzi.
Niektórzy mówią też o inteligencji twórczej, choć jest to kontrowersyjne. Nie potrafimy jej np. mierzyć, jak innych rodzajów inteligencji, jest poza tym niezależna od „bystrości umysłu" - są osoby o bardzo ograniczonej inteligencji praktycznej i abstrakcyjnej, a jednocześnie obdarzone ogromnymi zdolnościami twórczymi.
Podstawowym sposobem komunikacji pomiędzy ludźmi jest mowa. Często oceniamy innych (nie zawsze zresztą świadomie) na podstawie ich inteligencji werbalnej, a więc zdolności do sprawnego formułowania wypowiedzi, szybkiego i adekwatnego znajdowania słów oraz dobrego rozumienia tekstu wypowiadanego lub pisanego.
Istnieje też pogląd, że inteligencja to coś, co mierzą testy na inteligencję... U osób dorosłych najczęściej wykorzystywany jest test opracowany przez Davida Wechslera, który oprócz „surowego" wyniku testu bierze pod uwagę wiek badanej osoby oraz uwzględnia pewne ważne prawidłowości statystyczne.
Co to są funkcje poznawcze?
Inteligencja w znacznej mierze zależy od tzw. funkcji - albo inaczej: procesów - poznawczych. Są to sekwencje zmian, zachodzących w przebiegu aktywności ruchowej i umysłowej, powstałych w psychice w wyniku oddziaływania bodźców na zmysły i mózg. Procesy te warunkują poznawanie rzeczywistości i regulują stosunek osoby do otoczenia.
Funkcje poznawcze obejmują:
- wrażenia zmysłowe
- spostrzeżenia
- uwagę
- wyobraźnię
- pamięć
- myślenie
Wrażenia zmysłowe powstają wskutek działania bodźców na poszczególne narządy zmysłów; są odzwierciedleniem cech przedmiotów i zjawisk, np. koloru, zapachu, dźwięku. Wrażenia dzieli się w zależności od receptorów, które odbierają bodźce, na wzrokowe, dotykowe, słuchowe, węchowe, smakowe, ustrojowe, równowagi i stawowo-mięśniowe.
Wrażeniem jest czerwony kolor zachodzącego słońca.
Spostrzeżenia stanowią interpretację wrażeń. Mogą być budowane na podstawie sygnałów jednego lub wielu zmysłów, w tym także na podstawie sygnałów (doznań) wewnętrznych, jak smutek, ból, czy poczucie szczęścia.
Spostrzeżeniem jest piękno czerwonego zachodu słońca.
Uwaga to ukierunkowanie świadomości na jakiś przedmiot lub zjawisko świata zewnętrznego lub wewnętrznego. Uwaga ma zwykle charakter selektywny, co nie zawsze nam odpowiada - widząc jedną rzecz, nie dostrzegamy innych. Niektórzy mają tendencje do dostrzegania szczegółów, pomijając całość - widzą drzewa, nie widzą lasu, inni odwrotnie - widzą las, nie dostrzegając drzew. Brak umiejętności koncentracji uwagi na którymś aspekcie rzeczywistości zwykle prowadzi do obniżenia jakości postrzegania.
Patrząc na zachód słońca i komentując nasze wrażenia (dokonując spostrzeżeń), poświęcamy mu uwagę.
Wyobraźnia to proces tworzenia „obrazów" (czyli wyobrażeń) na podstawie minionych wrażeń i spostrzeżeń. Wyobrażenia są obrazami (niekoniecznie optycznymi, mogą to być również dźwięki lub zapachy - ale zwykle dominują wzrokowe) przedmiotów lub zjawisk, których tak naprawdę w danej chwili nie postrzegamy. Wyobraźnia jest procesem, a wyobrażenie jego wynikiem. Wyobraźnia jest związana ze spostrzeganiem, pamięcią, myśleniem i uczuciami.
Możemy wyobrazić sobie czerwony zachód słońca - nawet wtedy, gdy nigdy dotąd go nie widzieliśmy (ale wiemy, co znaczy „zachód" i „czerwony").
Pamięć jest niezbędna do istnienia wszystkich innych procesów psychicznych. Polega na zapamiętaniu, przechowywaniu i odtwarzaniu materiału: zmysłowego, wyobrażeniowego lub myślowego. Podstawowe procesy pamięciowe to:
- zapamiętywanie, czyli gromadzenie wiedzy i umiejętności
- pamiętanie, czyli przechowywanie informacji (proces ten ulega zakłóceniu przez zapominanie i zniekształcanie)
- odtwarzanie, czyli przypominanie lub rozpoznawanie
Ogólnie wyróżnia się pamięć krótko- i długoterminową. Sprawność tej pierwszej wywiera wyraźny wpływ na nasze odczucia co do ogólnej sprawności umysłu.
Wydaje się, że pamięć jest funkcją poznawczą, która wykazuje największą wrażliwość na choroby i uszkodzenia centralnego układu nerwowego. Zaburzenia funkcjonowania pamięci to często pierwszy objaw upośledzenia funkcji poznawczych, z jakim udajemy się do lekarza.
Z drugiej strony, jak stwierdził Albert Schweitzer: „Szczęście? To nic więcej, niż dobre zdrowie i kiepska pamięć."
Wiadomo bowiem, że najdłużej pamiętamy najlepsze chwile, a z tych złych - te najmniej przykre momenty. To fakt udowodniony w badaniach, choć czasem wydaje się nam, że jest inaczej.
Myślenie to aktywny proces zmierzający do rozwiązywania określonych problemów, zadań i zagadnień. Myślenie niejako korzysta z innych funkcji poznawczych - niekoniecznie związanych ze zmysłami (mogą to być zupełnie abstrakcyjne wyobrażenia). Produktem myślenia są wnioski i działanie - choć trzeba przyznać, że to ostatnie może być stymulowane także w inny sposób, poprzez odruchy, instynkty... stąd zapewne określenie „działanie bezmyślne".
Myśleniem nazywamy takie procesy, jak analiza, synteza, uogólnianie, abstrahowanie, porównywanie i ocena, klasyfikowanie, wnioskowanie. Myślenie porządkuje nasz świat.
W potocznym rozumieniu, spośród funkcji poznawczych, myślenie ma subiektywnie największą wartość, bo stanowi pewną kwintesencję racjonalnego życia psychicznego. Warto jednak wiedzieć, że deficyt wrażeń zmysłowych, spowodowanych ślepotą czy głuchotą, a także zaburzenia pamięci mogą z najsprawniejszego myśliciela uczynić zupełnie bezradną osobę, wymagającą stałej opieki.
Co to znaczy sprawność umysłowa?
Sprawność umysłowa jest zwykle, poniekąd słusznie, utożsamiana z inteligencją oraz ze sprawnością „widocznych" funkcji poznawczych: przede wszystkim spostrzeżeń, pamięci i myślenia. Zmiany w funkcjach poznawczych, zwykle niestety negatywne, są zauważalne i wpływają na funkcjonowanie i ocenę danej osoby.
Na czym polega upośledzenie funkcji poznawczych?
Upośledzenie funkcji poznawczych polega na występowaniu trudności opisywanych przez chorego lub innego rzetelnego informatora (np. członka rodziny, który stale przebywa z osobą chorą) w następujących obszarach funkcjonowania:
- pamięci (szczególnie w odtwarzaniu materiału pamięciowego lub uczeniu się nowego materiału),
- myśleniu (np. spowolnieniu w rozwiązywaniu problemów, wnioskowaniu, abstrahowaniu),
- języku (rozumieniu i doborze słów),
- funkcjonowaniu wzrokowo-przestrzennym.
Nieprawidłowości lub pogorszenie funkcjonowania chorego można mierzyć za pomocą ilościowych pomiarów procesów poznawczych, np. testów neuropsychologicznych.
Upośledzeniu funkcji poznawczych towarzyszą trudności w zakresie codziennego życia i porozumiewania się z otoczeniem.
Jakie objawy wskazują na upośledzenie funkcji poznawczych?
Jeśli zauważyłeś, że:
- odtwarzanie wcześniej nabytych wiadomości lub uczenie się nowych informacji sprawia ci trudność, nie możesz przypomnieć sobie miejsca pozostawienia różnych przedmiotów, miejsca i czasu spotkań, wiadomości niedawno przekazanych ci przez bliskie osoby itp., to możesz podejrzewać, że są to pierwsze objawy zakłóceń w funkcjonowaniu pamięci. W takim przypadku koniecznie skonsultuj się ze swoim lekarzem.
- nie jesteś zdolny do przypomnienia sobie podstawowych informacji dotyczących własnej, miejscowej geografii, nazwisk dobrze znanych ci osób, daty urodzenia twoich dzieci itp., to możesz mieć pewność, że stopień utraty pamięci poważnie ogranicza twoje życie i wymaga leczenia.
- tempo twojego myślenia uległo spowolnieniu, masz trudności z doborem odpowiednich słów, wymagasz powtórzenia tekstu, aby zrozumieć i przetworzyć uzyskane informacje, to taka sytuacja też wymaga kontaktu z lekarzem.
oprac. dr n. med. Walentyna Łyczkowska, psycholog
aktualizacja: sierpień 2008 r.
[2008-08-EDU-714]
